جو حاكم در دوران حكومتهاى بنىاميه و بنى عباس و نظير آنها سبب گرديد كه بسيارى از حقايق اسلامى به دست فراموشى سپرده شود و در ميان مسلمانان ترويج نشود و در مقابل بسيارى از چيزها كه در مسير سياست آنها قرار مىگرفت به وجود آمد و تبليغ شد. نظير مساله جبر، خلق قرآن و امثال آنها.
جلالالدين عبدالرحمان سيوطى (1) در حالات « يزيد بن عبدالملك بن مروان» كه بعد از «عمر بن عبدالعزيز» به حكومت رسيد مىنويسد: او چون خلافت را به دست گرفت، گفت: مانند عمربن عبدالعزيز رفتار كنيد، اطرافيان او چهل نفر شيخ (عالم دربارى) را پيش او حاضر كردند و همه آنها شهادت دادند كه بر خلفا حساب و عذابى نيست! و او بعد از چهل روز از خلافتش ( از عدالت و تقوا به ظلم و بى بند و بارى) برگشت .
« زمانى كه منصور عباسى از مالك بن انس امام مذهب مالكى خواست كتاب «موطا» را بنويسد تا مردم را بر فقه او وادار نمايد، با او شرط كرد كه بايد در كتابت از على بن ابىطالب (ع) حديثى نقل ننمايى! و نيز (2) به او گفت: از «شواذ بن مسعود» و «شدائد بن عمر» و رخصتهاى «ابن عباس» اجتناب كن. به هر حال در اثر جريان هاى اشاره شده و (3) انزواى امامان، و شهادت، تبعيد و زندانى شدن آنها و مخالفت صد درصد خلفا با مطرح شدن اهل بيت (ع) سبب گرديد كه مساله مهدويت در ميان برادران اهل سنت به دست فراموشى سپرده شود و اين مقدار كه در كتاب ها نقل شده و محفوظ مانده از كرامات بلكه از معجزات است كه خداوند خواسته است حجت بر همه اهل اسلام تمام شود. امروز كه وضع زمان عوض شده اميد است دانشمندان اسلامى اين حقايق را ترويج داده و وظيفه الهى خويش را در رابطه با اين حقيقت ادا نمايند.
با توجه به آنچه گذشت در اين مقاله سعى شده است كه با استفاده از منابع اهل سنت اثبات شود كه شيعه و اهل سنت درباره امام زمان (ع) متفقالقولاند و وحدت نظر دارند. به عبارت ديگر:
اهل سنت نيز مانند شيعه مىگويند: مهدى موعود (ع) فرزند نهم امام حسين و فرزند چهارم امام رضا و فرزند بلافصل امام حسن عسكرى(ع) است و در سال 255 هجرى در شهر سامرا از مادرى به نام نرجس متولد شده است و در آخرالزمان ظهور كرده و حكومت جهانى واحدى تشكيل خواهد داد.
پس به طور خلاصه مىتوان گفت در اين مقاله در ضمن دو گفتار دو مطلب اساسى به اثبات مىرسد: در گفتار اول اثبات مىشود: مهدى موعود «كه آمدنش به طور متواتر از رسول الله (ص) نقل شده، فزرند نهم امام حسين و فرزند چهارم امام رضا و فرزند بلافصل حضرت امام حسن عسكرى است و يك شخص مجهول و نامعلومى نيست.
در گفتار دوم با بررسى اقوال تنى چند از بزرگان اهل سنت كه همه آنها ولادت امام زمان (ع) را نوشته و ولادت او را به طور قطع و يقين بيان داشتهاند معلوم مىشود كه شهرت عدم ولادت آن حضرت و نسبت مجهول بودنش بىاساس بوده است.
چنانكه گفته شد همه مطالب بدون استثناء از كتب برادران اهل سنت جمع آورى شده و نگارنده از اين كار علتي را داشته است و آن اين است كه برادران اهل سنت موقع مطالعه آن عذرى نياورند و نگويند كه اين مطالب در كتاب هاى ما نيست. البته اين مسئله به نوعي باعث نزديك شدن اهل سنت و شيعه نسبت به يكديگر خواهد گرديد.
مهدى شخصى ، نه مهدى نوعى
برادران اهل سنت در رابطه با مهدى موعود « مىگويند: ما به مهدى نوعى عقيده داريم. به عبارت ديگر ما منكر موعود نيستيم . احاديثى كه از رسول خدا(ص) درباره او صادر شده مورد قبول ماست ولى مىگوييم، او هنوز متولد نشده و معلوم نيست چه كسى است. اما در آينده متولد مىشود و بعد از بزرگ شدن قيام مىكند و حكومت جهانى واحد تشكيل مىدهد. او از نسل فاطمه و از فرزندان حسين (ع) است. (4)
مثلا شبراوى شافعى در الاتحاف (5) مىگويد: شيعه عقيده دارد مهدى موعود كه احاديث صحيحه در رابطه با او وارد شده، همان پسر حسن عسكرى خالص است و در آخرالزمان ظهور خواهد كرد ولى صحيح آن است كه او هنوز متولد نشده و در آينده متولد شده و بزرگ مىشود و او از اشراف آل البيت الكريم است.»
«ابن ابى الحديد» در شرح نهجالبلاغه (6) ذيل خطبه16 مىگويد:
" اكثر محدثين عقيده دارند مهدى موعود از نسل فاطمه (ع) است و اصحاب ما معتزله آن را منکر نيستند و در كتب خود به ذكر او تصريح كردهاند و شيوخ ما به او اعتراف كردهاند. فقط فرق آن است كه او به عقيده ما هنوز متولد نشده و بعدا متولد خواهد گرديد."
ناگفته نماند كه اهل سنت بر اين گفته خود دليلى از احاديث يا آيات نياوردهاند. فقط شهرتى است كه در ميان ايشان به وجود آمده است و اين از نتايج منزوى شدن اهل بيت(ع) و برگشتن خلافت اسلامى از آنهاست چنان كه در مقدمه مقاله به آن اشاره شد. وانگهى احاديث منقوله در كتب اهل سنت عيناً عقيده شعيه را مىرساند و در آن احاديث مىخوانيم كه مهدى موعود(ع) دوازدهمين امام از ائمه دوازده گانه و نهمين فرزند امام حسين(ع) و چهارمين فرزند امام رضا(ع) و فرزند بلافصل امام حسن عسكرى(ع) است.
و نيز روايات اهل سنت مىگويند كه آن حضرت در سال 255 هجرى در نيمه شعبان در شهر سامرا از مادرى به نام نرجس به دنيا آمده است. بنابراين شيعه و اهل سنت در مهدى موعود شكى ندارند و هر دو عقيده به مهدى شخصى دارند. منتها دوران هاى تاريك و انزواى اهل بيت و عصر حكومت سياه بنىاميه و بنىعباس مانع از آن شد كه اهل سنت چيزى را كه در كتاب هاى خود نوشته و نقل كردهاند در ميان خود شهرت بدهند و مانند شيعه منتظر آمدن مهدى شخصى (ع) باشند.
ما اينك بعضى از دلايلى را كه دلالت بر مهدى شخصى دارند از كتب برادران اهل سنت نقل كرده و درباره آنها توضيح مىدهيم:
1- محمد صالح حسينى ترمذى حنفى از سلمان فارسى نقل كرده مىگويد:
«دخلت على النبى (ص) فاذا الحسين على فخذه و هو يقبل عينيه و فاه و يقول: انت سيد ابن سيد انت امام ابن امام، انت حجة ابن حجة ابوحجج تسعة من صلبك تاسعهم قائمهم.» (7)
« داخل محضر رسول خدا(ص) شدم ناگاه ديدم كه حسين (ع) بر روى زانوى آن حضرت است. حضرت چشم ها و دهان حسين را مىبوسيد و مىفرمود: تو آقايى فرزند آقايى، تو امامى، پسر امامى، تو حجتى فرزند حجتى. پدر نُه نفر حجتى از صلب تو كه نهمين نفر آنها قائم آنهاست.
اين حديث شريف صراحت دارد در اين كه مهدى موعود (ع) نهمين فرزند امام حسين (ع) است، بنابراين متولد هم شده است. پس نمىشود گفت معلوم نيست مهدى چه كسى است و هنوز متولد نشده است.
«عبدالله بسمل» نيز همين حديث را عينا نقل كرده است. (8)
2- «ابوالمويد موفق خوارزمى حنفى » (متوفاى 568) آن را با كمى تفاوت از « سليم بن قيس» از «سلمان محمدى» چنين نقل مىكند:
«قال دخلت على النبى (ص) و اذا الحسين على فخذه و هو يقبل عينيه و يلثم فاه و يقول انك سيد ابن سيد ابوسادة انك امام ابن امام ابوالائمة، انك حجة ابن حجة ابوحجج تسعة من صلبك تاسعهم قائمهم. (9)
« مهدى موعود (ع) در كلام رسول خدا(ص) به احسن وجه تعيين شده و آن نهمين فرزند امام حسين (ع) است.»
3- حافظ شيخ سليمان حنفى قندوزى حديث فوق را در ينابيع المودة باب 54 ص 168 و نيز در باب56 ص 258 از كتاب مودة القربى تاليف سيد على بن شهاب همدانى شافعى (متوفاى786) نقل كرده است و نيز در باب77 ص 445 باز از مودة القربى و در باب 94، ص 492 از خوارزمى به دو سند از سلمان فارسى و امام سجاد (ع) از پدرش امام حسين (ع) نقل كرده كه دومى چنين است:
«عن على بن الحسين عن ابيه الحسين بن على: دخلت على جدى رسول الله (ص) فاجلسنى على فخذه و قال لى: ان الله اختار من صلبك يا حسين تسعة ائمة تاسعهم قائمهم و كلهم فىالفضل و المنزلة عندالله سواء.»
«امام مىفرمايد: به محضر جدم رسول الله (ص) داخل شدم مرا روى زانوى خويش نشانيد و فرمود خداوند از صلب تو نُه نفر امام اختيار كرده كه نهمين آنها قائم آنهاست و همه در فضيلت و مقام پيش خداوند يكسانند.»
بنابراين مهدى(ع) يك مهدى معين و نهمين فرزند امام حسين (ع) است.
ناگفته نماند كه كتاب «مودة ذوىالقربى» تاليف سيد على بن شهاب همدانى شافعى (متوفاى786) حاوى چهارده فصل است كه شيخ سليمان حنفى همه آن كتاب را در «ينابيع المودة» آورده و آن را باب پنجاه و ششم اين كتاب قرار داده است و در فصل دهم تحت عنوان «المودة العاشرة فى عدد الائمه و ان المهدى منهم» حديث مبارك فوق را چنان كه گفته شد - در ص 258 از سليم بن قيس هلالى از سلمان فارسى از رسول الله (ص) نقل كرده است.
پس بنابر آنچه ما به دست آوردهايم حديث فوق در كتاب هاى «مقتل خوارزمى» در « ارجح المطالب»، «مناقب مرتضوى»، «مودة ذوى القربى» و «ينابيع المودة» نقل شده است و دلالت بر مهدى شخصى دارد يعنى مهدى موعود (ع) فرزند نهم امام حسين(ع) است.
4- حموئى جوينى شافعى از عبد الله بن عباس نقل كرده كه گفت:
«سمعت رسول الله (ص) يقول انا و على و الحسن و الحسين و تسعة من ولد الحسين مطهرون معصومون.» (10)
«شنيدم كه حضرت مىفرمود من، على، حسن، حسين، و نُه نفر از فرزندان حسين همه پاك شده از طرف خدا و معصوم هستيم.»
و نيز همين حديث را از اصبغ بن نباته از عبدالله بن عباس نقل كرده است (11) وهمچنين در « ينابيع المودة» (12) از كتاب «مودة القربى» (مودت دهم) و از فرائدالسمطين (13) نقل شده است.
از اين حديث نيز روشن مىشود كه مهدى موعود (ع) فرزند نهم امام حسين(ع) است و اگر بگويند چه مانعى دارد كه فرزند امام حسين باشد ولى بعدا در آخرالزمان متولد شود؟! مىگوييم به قرينه روايات گذشته و روايات آينده، نه نفر پشت سر منظورند. يعنى امام دوازدهم، فرزند نهم امام حسين(ع) است.
5 - شبراوى شافعى مصرى (متوفاى 1172) در كتاب «الاتحاف بحبالاشراف» (14) و ابن صباغ مالكى در «فصول المهمة» (15) نقل مىكنند كه: دعبل بن على خزاعى مىگويد: چون به محضر حضرت رضا(ع) رسيدم و در ضمن قصيده خود اين دو شعر را خواندم كه:
خروج امام لا محالة خارج يقوم على اسم الله و البركات يميز فينا كل حق و باطل و يجزى على النعماء النقمات.
حضرت رضا (ع) با گريه سرش را بلند كرد و فرمود: اى دعبل! در اين دو شعر جبرئيل به زبان تو سخن گفته است آيا مىدانى آن امام كدام است كه قيام مىكند؟ گفتم : نمىدانم، فقط شنيدهام كه امامى از شما اهل بيت قيام كرده زمين را پر از عدل خواهد كرد.
« فقال: يا دعبل الامام بعدى محمد ابنى و بعده على ابنه و بعده ابنه الحسن و بعد الحسن ابنه الحجة القائم المنتظر فى غيبة المطاع فى ظهوره و لو لم يبق من الدنيا الا يوم واحد لطول الله ذلك اليوم حتى يخرج فيملاء الارض عدلا كما ملئت جورا.»
«اى دعبل! امام بعد از من پسرم محمد و بعد از او پسر اوست و بعد از او حسن و بعد از حسن پسرش حجت قائم منتظر است. در غيبت مورد اطاعت خواهد بود و در وقت ظهورش اگر از عمر دنيا نماند مگر يك روز، خدا آن روز را بلند خواهد كرد تا خروج نموده و زمين را پر از عدل و داد گرداند همانطور كه از ظلم پر شده باشد.»
شايان ذكر است كه اين حديث را شيخالاسلام حموئى در فرائدالسمطين از ابوالصلت عبدالسلام هروى (16) و حافظ قندوزى حنفى از فوائد حموئى شافعى (17) نقل كرده است.
6- شيخالاسلام حموئى جوينى شافعى در فرائد السمطين (18) از حسين بن خالد نقل كرده كه [امام] على بن موسى الرضا(ع) فرمود كسى كه ورع ندارد، دين ندارد و كسى كه تقيه ندارد ايمان ندارد و «ان اكرمكم عندالله اتقيكم» يعنى عمل كنندهتر به تقيه. گفته شد يابن رسول الله تا كى تقيه كنيم؟ فرمود: تا روز وقت معلوم و آن روز خروج قائم ماست هر كسى تا قبل از خروج قائم تقيه را ترك كند از ما نيست.
« گفته شد يابن رسولالله كدام يك از شما اهل بيت، قائم است؟ فرمود: فرزند چهارم من. خداوند به وسيله او زمين را از هر ظلم پاك و از هر ستم خالى مىگرداند. او همانست كه مردم در ولايت وى شك كنند و او صاحب غيبت است و چون خروج كند زمين با نورش روشن مىگردد.»
او همانست كه زمين براى وى پيچيده شود و براى وى سايهاى نباشد و او همان است كه منادى درباره وى از آسمان ندا مىكند. ندايى كه خدا آن را به گوش همه اهل زمين مىرساند. منادى مىگويد: بدانيد حجت خدا در نزد كعبه ظهور كرده تابع او شويد كه حق در او و با اوست و آن است قول خداى عزوجل كه مىفرمايد:
«ان نشا ننزل عليهم منالسماء آية فظلت اعناقهم لها خاضعين.» (19)
اين حديث نيز مانند حديث سابق دلالت بر مهدى معين دارد.
حافظ قندوزى همين حديث را از فرائد السمطين نقل كرده و مىگويد:
« قال الشيخ المحدث الفقيه محمد بن ابراهيم الجوينى الحموئى الشافعى فى كتابه فرائد السمطين عن دعبل الخزاعى ... » (20)
7- ابن صباغ مالكى در «الفصول المهمه» (21) كه آن را در معرفت ائمه نگاشته است مىگويد:
«و روى ابن الخشاب فى كتابه مواليد اهل بيت يرفعه بسنده الى على بن موسىالرضا(ع) انه قال: الخلف الصالح من ولد ابى محمد الحسن بن على و هو صاحب الزمان القائم المهدى.»
«ابن خشاب ابومحمد عبدالله بن احمد بغدادى در كتاب خود كه سندش را به امام رضا(ع) رسانده كه آن حضرت فرمودند: خلف صالح (مهدى موعود) از فرزندان ابى محمد حسن بن على عسكرى است و او صاحب الزمان و قائم مهدى است.»
8 - شيخ الاسلام حموئى شافعى در فرايد السمطين (22) و موفق بن احمد خوارزمى حنفى در كتاب «مقتل الحسين» (23) (ع) نقل مىكنند از ابىسلمى كه شترچران رسول خدا(ص) بود (24) مىگويد: از رسول خدا(ص) شنيدم كه مىفرمود: در شب معراج از خداى جليل خطاب آمد: «آمن الرسول بما انزل اليه من ربه» (25)
گفتم: «والمومنون» خطاب رسيد: راست گفتى اى محمد ، كدام كس را در ميان امت خود گذاشتى؟ گفتم: بهترين آنها را خطاب رسيد: على بنابىطالب را؟ گفتم: آرى پروردگارا! خطاب رسيد: يا محمد! من توجه كردم به زمين، توجه كاملى و تو را از اهل زمين اختيار كردم. نامى از نامهاى خود را براى تو مشتق كردم. من ياد نمىشوم، مگر آن كه تو هم با من ياد شوى. منم محمود و تويى محمد.
بعد دفعه دوم به زمين نظر كردم از آن «على» را برگزيدم و نامى از نام هاى خود براى او مشتق كردم و منم اعلى و اوست على يا محمد! من تو را و على ، فاطمه و حسن، حسين و امامان از فرزندان حسين را از شبح نور آفريدم (26) و ولايت شما را بر اهل آسمان ها و زمين عرضه كردم . هر كه قبول كرد در نزد من از مؤمنين است و هر كه انكار نمود نزد من از كفار است. اى محمد! اگر بندهاى از بندگان من مرا عبادت كند تا از كار افتد و يا مانند مشك خشكى گردد. پس در حال انكار ولايت شما پيش من آيد ، او را نمىآمرزم تا اقرار به ولايت شما كند. اى محمد! آيا مي خواهى اوصياى خود را ببينى؟ گفتم: آرى بار خدايا، خطاب آمد: به طرف راست عرش خدا بنگر:
« من به طرف راست عرش خدا نگاه كردم ناگاه ديدم: على، فاطمه، حسن، حسين، محمد بن على ، باقر، جعفربن محمد صادق، موسى بن جعفر كاظم، على بن موسىالرضا، محمد بن على جواد، على بن محمد هادى، حسن بن على عسكرى و مهدى در دريايى از نور ايستاده و نماز مىخوانند و مهدى در وسط آنها مانند ستاره درخشانى بود. خدا فرمود: اى محمد ! اينها حجت ها هستند، و مهدى منتقم عترت توست. به عزت و جلال خودم قسم او حجتى است كه ولايتش بر اولياى من واجب است و او انتقام گيرنده از دشمنان من است.»
حافظ حنفى قندوزى، اين حديث شريف را در «ينابيع المودة» (27) از خوارزمى نقل كرده و مىگويد: حمويى نيز در فرائد آن را نقل كرده است و در ينابيع به جاى « والمهدى» عبارت « و محمد المهدى بن الحسن» آمده است. اين حديث گذشته از دلالت بر مهدى شخصى حاوى اسامى مبارك همه امامان صلوات الله عليهم اجمعين است.
9- «موفق بن احمد خوارزمى» در «مقتل الحسين» (28) و «شيخ الاسلام حمويى شافعى» در «فرائدالسمطين» (29) «سعيد بن بشير» از على ابن ابىطالب(ع) نقل كردهاند كه فرمود:
قال رسولالله (ص) انا واردكم على الحوض و انت يا علىالساقى و الحسن الرائد (30) والحسين الامر و على بن الحسين الفارط و محمد بن علىالناشر و جعفر بن محمد السائق و موسى بن جعفر محصى المحبين و المبغضين و قامع المنافقين و على بن موسى معين المؤمنين و محمد بن على منزل اهل الجنة فى درجاتهم و على بن محمد خطيب شيعته و مزوجهم الحور العين والحسن بن على سراج اهلالجنة يستضئون به والمهدى شفيعهم يوم القيامة حيث لاياذن الله الا لمن يشاء و يرضى.»
من پيشتر از شما وارد (31) حوض كوثر مىشوم تو يا على ساقى كوثر هستى و حسن مدير آنست ، حسين فرمانده آن مىباشد، على بن الحسين پيشرو بر ديگران در رسيدن به آن، امام باقر مقسم آن، جعفر صادق سوق دهنده به آن ، موسى بن جعفر شمارنده دوستان و دشمنان و زايل كننده منافقان، على بن موسى يار مؤمنان، محمد بن على جواد نازل كننده اهل بهشت در درجاتشان و على بن محمد هادى، خطيب شيعه و تزويج كننده حورالعين به آنهاست، حسن بن على عسكرى چراغ اهل بهشت است. مردم از روشنايى آن روشنايى مىگيرند و مهدى موعود شفاعت كننده آنهاست در مكانى كه خدا اجازه شفاعت نمىدهد مگر به كسى كه بخواهد و از او راضى باشد.»
اين حديث مبارك نيز كه برادران اهل سنت به صورت قبول، آن را نقل كردهاند حاوى نام هاى پاك دوازده امام است.
10- حافظ سليمان قندوزى از جابربن يزيد جعفى نقل كرده مىگويد: شنيدم جابر بن عبدالله انصارى مىگفت: رسول خدا(ص) به من فرمود:
« يا جابر! ان اوصيايى و ائمة المسلمين من بعدى اولهم على، ثمالحسن، ثم الحسين، ثم على بن الحسين، ثم محمد بن على المعروف بالباقر ستدركه يا جابر فاذا لقيتة فاقرئه منىالسلام، ثم جعفربن محمد، ثم موسى بن جعفر، ثم على بن موسى، ثم محمد بن على، ثم على بن محمد، ثم الحسن بن على، ثم القائم، اسمه اسمى و كنيه كنيتى ابن الحسن بن على ذاك الذى يفتح الله على يديه مشارق الارض و مغاربها ذاك الذى يغيب عن اوليائه غيبة لايثبت على القول بامامته الا من امتحن الله قلبه للايمان.» (32)
«اى جابر! اوصياى من و امامان مسلمين بعد از من اول آنها على بن ابىطالب است. بعد از او حسن، بعد از او حسين، بعد از او على بن حسين، بعد از او محمد بن على معروف به باقر. اى جابر! تو او را درك خواهى كرد و چون به خدمتش رسيدى سلام مرا برسان، بعد از او جعفر بن محمد، بعد از او موسى بن جعفر، بعد از او على بن موسى، بعد از او محمد بن على، بعد از او على بن محمد، بعد از او حسن بن على، بعد از او قائم آل محمد كه نامش نام من و كنيهاش كنيه من است پسر حسن بن على، او همانست كه خدا با دست وى شرق و غرب زمين را فتح مىكند، او همانست كه از دوستان خويش مدت زيادى غايب مىشود، تا حدى كه در اعتقاد به امامت او باقى نمىماند مگر آنان كه خداوند قلوبشان را با ايمان امتحان كرده است.»
جابر مىگويد: گفتم يا رسولالله! آيا مردم در زمان غيبت از وجود وى منتفع مىشوند؟ فرمود: آرى به خدايى كه مرا به حق فرستاده، مردم در زمان غيبت از نور ولايتش روشنايى مىگيرند. چنان كه مردم از آفتاب بهره مىبرند با آن كه زير ابرهاست. اى جابر! اين كه گفتم از مكنونات سّر خداست و از علم مخزون خدا مىباشد آن را اظهار مكن مگر به كسى كه اهليت دارد.
در اينجا به دليل ضيق مجال به ذكر موارد ياد شده اكتفا كرده و طالبان را براى مطالعه بيشتر در اين زمينه به كتاب «اتفاق در مهدى موعود» از على اكبر قرشى ارجاع مىدهيم.
پى نوشت ها:
1- جلالالدين عبدالرحمان سبوطى، تاريخ الخلفاء، ص246.
2- امام الصادق و المذاهب الاربعه، ج 2، ص 555، به نقل از مقدمة البيض ابن عبدالبر، ص9.
3- مقدمه موطا، ص 12، از عبدالوهاب و عبداللطيف .
4- منظور ما از«مهدى نوعى» همين است و گرنه اهل سنت نيز آن حضرت را فاطمى و حسينى مىدانند.
5 - بشراوى، الاتحاف، باب خامس، ص 180 ذيل فصل الثانى عشر منالائمه ابوالقاسم محمد.
6- ابن ابى الحديد، شرح نهجالبلاغه، ج 1، ص 281.
7- محمد صالح حسينى ترمذى، مناقب مرتضوى، باب دوم، ص139.
8- عبدالله بسمل، ارجح المطالب فى عد مناقب اسدالله الغالب، ط لاهور، در باب منحصر بودن امامت در دوازده نفر، ص436.
9- مقتل الحسين، خوارزمى، ج 1، الفصل السابع فى فضائل الحسين، ص146.
10- فرائدالسمطين، ج 2، ص 132، حديث 430.
11- همان،ج 2، ص313، حديث563.
12- ينابيع المودة، باب 58، ص 258.
13- فرائد السمطين، باب77، ص 445.
14- الاتحاف بحب الاشراف، ط ادبيه مصر، صص146، 165.
15- فصول المهمه، فصل 8 ، ص 265.
16- فرائد السمطين، ج 2، ص337، حديث 591.
17- ينابيع المودة، باب 80 ، ص 454.
18- فرائد السمطين، ج 2، ص336، حديث 590.
19- ما اگر بخواهيم از آسمان مشيت آيت قهرى نازل گردانيم كه همه به جبر گردن زير بار ايمان فرود آرند.» ( شعراء/ 4)
20- ينابيع المودة ، باب 80، ص 454 و باب86 ، ص 471 .
21- فصول المهمه، فصل ثانى عشر، صص309 ، 310 .
22- فرائد السمطين، ج 2، ص319، حديث 571.
23- مقتل الحسين، ج 1، فصل سابع فى فضائل الحسن، و الحسين، ص96.
24- ابن اثير در«اسدالغابه» مىگويد: ابوسلمى چوپان شتران رسول خدا(ص) بود، نامش را «حريث» گفتهاند. ابن حجر نيز در «الاصابه» چنين گفته است: ناگفته نماند حديث فوق را در فرائد از خوارزمى نقل كرده است.
25- بقره/ 285.
26- در نسخه فرائد «شبح» و در نسخه مقتل خوارزمى «من سنح نور من نورى» است.
27- ينابيع المودة ، باب93 ، ص487.
28- مقتل الحسين، ج 1، فصل سابع فى فضائل الحسن و الحسين ، ص 94.
29- فرائد السمطين، ج 2، ص 321 ، حديث 572.
30- در لفظ مقتل الحسين «الزائد» با «زاء» است يعنى دوركننده دشمنان از حوض.
31- «وارد» كسى است كه قبل از قافله وارد محلى مىشود نظير«فارسلوا واردهم فادلى دلوه.»
32- ينابيع المودة، باب 94، ص 494.
